U sociološkoj i kulturnoj istoriji moderne Srbije malo koji fenomen oslikava preobražaj pogranične turske kasabe u samosvesnu srednjoevropsku varoš tako verno kao razvoj šabačkih kafana. Kada je krajem devetnaestog i početkom dvadesetog veka Šabac s ponosom nosio naziv „Mali Pariz", taj epitet nije počivao isključivo na prvim staklenim prozorima, fijakerima, klaviru Jevrema Obrenovića ili fasadama građenim po uzoru na Beč i Peštu. Temelj te specifične urbane kulture nalazio se u kafani – instituciji koja je u gradu na Savi istovremeno bila trgovačka berza, politički parlament, narodna čitaonica, koncertna dvorana i utočište pesnika, oficira i boema.
Statistički podaci iz arhivskih fondova s kraja devetnaestog veka svedoče o nesvakidašnjoj gustini ugostiteljskog života. U doba kada je varoš brojala između deset i dvanaest hiljada stanovnika, u Šapcu i neposrednim predgrađima radilo je preko stotinu trideset mehana, gostionica, pivnica i otmenih hotelskih kafana. Svaki stoti stanovnik, uključujući žene i decu, odnosno gotovo svaki dvadeseti odrasli muškarac, imao je sopstveni sto u nekoj od šabačkih kafana. Ta izuzetna koncentracija javnog prostora proisticala je iz geografskog i privrednog položaja grada: kao glavna izvozna luka Kneževine i Kraljevine Srbije prema Austrougarskoj, Šabac je svakodnevno primao stotine lađara, svinjarskih i žitarskih trgovaca, špekulanata, carinika i stranih diplomata kojima je kafana bila prvo i najvažnije odredište po pristajanju uz savski kej ili ulasku sa pocerskih i mačvanskih drumova.
Društvena geneza šabačkih mehana i prelazak ka evropskim salonima
Najstariji sloj šabačkog ugostiteljstva formiran je još u prvim decenijama devetnaestog veka, neposredno nakon uspostavljanja uprave Gospodara Jevrema Obrenovića. Tadašnje mehane delile su se prema strogo utvrđenim esnafskim i državnim propisima na drumarice, varoške mehane i hanove sa prenoćištem. Zdanja iz prve polovine devetnaestog veka čuvala su balkansko-orijentalnu arhitekturu: niske bondručne građevine sa dubokim strehama, doksatima, drvenim direcima i prostranim đeram-avlijama u kojima su se vezivali konji i čuvala zaprežna kola.
Simbol te epohe bila je čuvena kafana „Devet direka" na Kamičku, na samom južnom ulazu u grad iz pravca Pocerine i Valjeva. Podignuta na raskršću trgovačkih puteva, sa prepoznatljivim tremom oslonjenim na devet masivnih hrastovih stubova, ova kafana predstavljala je svojevrsnu kapiju Šapca. U njoj su seljaci iz Pocerine i Posavotamnave predahnuli pre izlaska na šabačku pijacu, dok su varoški nakupci već u ranu zoru tu ugovarali otkupne cene šljiva, žita i stoke. „Devet direka" nije bila tek obična krčma; ona je decenijama služila kao orijentir u prostoru i vremenu, mesto gde su se sretali svet sela i svet varoši, i gde se uz čokanj stare pocerske šljivovice pečatila trgovačka reč koja je vredela više od pisanog ugovora.
Kako je šabačka trgovačka čaršija ekonomski jačala zahvaljujući prekosavskom izvozu, tako su niske mehane u centralnim ulicama – naročito u Gospodar Jevremovoj, Masarikovoj, Karađorđevoj i na Bairu – ustupale mesto zidanim jednospratnim zdanjima sa visokim plafonima, velikim lučnim prozorima, bilijarskim stolovima i bečkim nameštajem od savijenog drveta. Krajem devetnaestog veka u Šapcu se jasno profiliše razlika između esnafskih i kiridžijskih mehana na obodima varoši i reprezentativnih građanskih kafana u središtu grada, u kojima se čita beogradska, novosadska i bečka štampa, pije svetlo pivo dopremljeno lađama i sluša koncertna muzika.
Beleška
Mehanski ured iz 1861. i kategorizacija šabačkih lokala: Prema državnim propisima Kneževine Srbije, pravo na držanje kafane ili mehane u Šapcu moglo se steći samo uz dokaz o dobrom vladanju i ispunjavanju higijenskih i građevinskih uslova. Varoške kafane u prvoj zoni morale su imati popločane podove, visoke svetle odaje, odvojene kujne i čiste fenjere iznad ulaza koji su goreli sve do fajronta.
Znamenite kafane starog Šapca i njihova geografija duha
Svaki šabački kvart, od Savskog pristaništa i Donjeg šora, preko Baira i centra, pa sve do Kamička i Mahale, imao je svoja kultna sastajališta. Kafane su nosile imena koja su odražavala duh epohe: od patriotskih i monarhističkih naziva, preko dalekih geografskih pojmova koji su svedočili o kosmopolitskim težnjama trgovaca, do duhovitih čivijaških nadimaka koje im je nadevao sam narod.
| Naziv kafane ili gostionice | Lokacija u starom Šapcu | Društveni profil gostiju i istorijski značaj |
|---|---|---|
| Velika Kasina | Glavni gradski trg / centar | Središte građanske elite, oficirskih balova, pozorišnih predstava i političkih zborova. |
| Zlatni jelen | Uže gradsko jezgro | Okupljalište bogatih trgovaca, advokata, činovnika i stranih poslovnih zastupnika. |
| Devet direka | Kamičak (ulaz u varoš) | Kultna trgovačka i kiridžijska mehana, berza poljoprivrednih proizvoda na otvorenom. |
| Amerika | Bair / središnja zona | Poznata po vrhunskoj muzici, boemskim noćima i nastupima čuvenih romskih kapela. |
| Zeleni venac | Blizina pijace i čaršije | Sastajalište zanatlija, esnafskih majstora, učitelja i novinara lokalnih listova. |
| Mala Kasina | Centar varoši | Intimniji salon za kartaroške partije, šah, čitanje dnevne štampe i književne rasprave. |
| Beli krst i Evropa | Glavne trgovačke ulice | Gostionice sa prenoćištem, poznate po prvim bioskopskim projekcijama i gostujućim trupama. |
| Kod lađe / Savska kasina | Savsko pristanište | Svet lađara, carinika, ribara i prekosavskih trgovaca; mesto gde su prvo stizale vesti sa severa. |
U „Velikoj Kasini" i „Zlatnom jelenu", kao i u salonima starih hotela „Pariz" i „Evropa", odvijao se javni život najvišeg ranga. Velike sale sa pozornicama služile su kao privremeni dom putujućih pozorišnih trupa pre nego što je Šabac dobio stalnu pozorišnu scenu. U tim salama su svoje stihove i dramske tekstove govorili velikani srpske kulture, održavane su svetosavske besede, dobrotvorni koncerti Šabačkog pevačkog društva i burne predizborne skupštine.
S druge strane, kafane na Savi – smeštene neposredno uz đumrukanu (carinarnicu) i pristanište – živele su u ritmu parobroda. Kada bi pristala bela putnička ili teretna lađa, obalske kafane punile su se kapetanima, kormilarima i nosačima. Tu se pila sveža riblja čorba iz kotlića, pržena savska deverika i smuđ, dok su se za susednim stolovima ugovarale isporuke suve šljive i mačvanskih svinja za Peštu i Beč.
Fenomen Cicvarića: Muzička dinastija koja je proslavila Šabac
Nijedna povest o šabačkim kafanama ne može se zamisliti bez muzičke porodice Cicvarić, čije je ime postalo sinonim za starogradski sevdah i vrhunsko kafansko muziciranje u čitavoj Srbiji. Nastanjeni u šabačkoj Mahali još početkom devetnaestog veka, Cicvarići su kroz sedam generacija negovali specifičan izvođački stil u kojem je vodeću ulogu imala violina (ćemane), praćena tamburama, kontrakirom, berdetom, a kasnije i klarinetom.
Uspon družine počinje sredinom devetnaestog veka pod vođstvom Omera Cicvarića, da bi vrhunac slave dostigli njegovi sinovi i potomci – pre svih чувени Bego, Baka (Ibrahim) i Mujo Cicvarić. Njihova veština nije bila ograničena na kafanski repertoar; Cicvarići su bili muzički obrazovani po sluhu do te mere da su sa lakoćom izvodili bečke valcere, mađarske čardaše, ruske romanse, operske arije i najtananije srpske varoške lirike.
Pesme rođene za kafanskim stolom
Mnoge pesme koje se danas smatraju opštim narodnim blagom srpske starogradske muzike nastale su ili su svoj konačni oblik dobile upravo u šabačkim kafanama pod gudalom Cicvarića:
- „Rodni kraju, mili raju" (Pošetala Sulj-agina Fata): Pesma koja je postala nezvanična himna starog Šapca i nezaobilazni deo svake svečanosti.
- „Kad ja pođoh na Bembašu" i „Što ti je, Stano, mori": Melodije koje su Cicvarići doneli i preoblikovali u raskošni višeglasni varoški napev.
- „Svilen konac": Instrumentalni dragulj za koji brojna muzikološka svedočanstva vezuju virtuozne improvizacije šabačkih violinista pre nego što ga je u notni zapis uobličio Vlastimir Pavlović Carevac.
- Patriotske koračnice i lirske romanse: Stihovi Janka Veselinovića, Vojislava Ilića i Đure Jakšića dobijali su u izvođenju Cicvarića melodije koje su se iz Šapca širile u Beograd, Novi Sad i Kragujevac.
„Kada Baka Cicvarić prisloni violinu uz obraz i izvuče prvi tihi ton, u kafani zamire svaki razgovor, spuštaju se čaše na beli stolnjak i čuje se samo kako treperi plamen u gasnim lampama." – iz sećanja savremenika na večeri u starom Šapcu uoči Prvog svetskog rata.
Koliki je bio ugled ove šabačke kapele svedoči podatak da su Cicvarići redovno pozivani u Beograd da sviraju kralju Milanu i kralju Aleksandru Obrenoviću, a kasnije i kralju Petru I Karađorđeviću. Gostovali su u Pragu, Pešti, Beču, pa čak i u Parizu, gde su početkom dvadesetog veka snimali prve gramofonske ploče za inostrane diskografske kuće, čuvajući autentični zvuk šabačke čaršije za buduća pokolenja.
Kafana kao politička pozornica, književni salon i čivijaška tribina
U devetnaestom veku šabačke kafane bile su strogo podeljene po političkim simpatijama. Znalo se tačno u koju kafanu zalaze liberali, gde većaju radikali predvođeni lokalnim narodnim tribunima, a gde se okupljaju naprednjaci i oficiri odani dvoru. Političke strasti u Šapcu oduvek su bile uzavrele, a upravo iz tog spoja političkog nadmudrivanja i kafanskog humora izrodila se i čuvena legenda o „šabačkoj čiviji" – anegdota o izvlačenju čivije iz točka kneževog fijakera, koja je Šapčanima trajno donela nadimak Čivijaši.
Za kafanskim stolovima u Šapcu sedeli su i stvarali najznačajniji srpski pisci i intelektualci koji su službovali u Šabačkoj gimnaziji, Okružnom sudu ili lokalnim redakcijama:
- Janko Veselinović: Autor „Hajduk Stanka" i „Slika iz seoskog života", koji je kao učitelj i novinar „Šabačkog glasnika" bezbrojne noći proveo uz Cicvariće, beležeći narodne govore, zdravice i kafanske sudbine Mačvana i Poceraca.
- Stojan Novaković i Jovan Đorđević: Velikani srpske nauke i kulture čiji su rani šabački dani bili neraskidivo vezani za čitaonice i društvene salone pri glavnim varoškim gostionicama.
- Stanislav Vinaver: Rođeni Šapčanin, evropski erudita i pesnik, koji je u svojim esejima sa neizmernom toplinom opisivao muzički i boemski univerzum svog rodnog grada, ističući da je šabačka kafana bila mesto gde se „najdublja melanholija spajala sa najbistrijim duhom".
- Laza К. Lazarević i dr Miodrag Mića Petrović: Lekari i humanisti koji su u razgovorima sa građanima za kafanskim stolovima pokretali inicijative za izgradnju bolnica, kaldrmisanje ulica i stipendiranje siromašnih đaka.
Gastronomski identitet šabačke trpeze: Od jutarnje cicvare do savske ribe
Specifičnost šabačkog kafanskog života ogledala se i u strogo utvrđenom dnevnom i noćnom redosledu jela. Za razliku od mnogih drugih varoši u kojima se boemska noć završavala kiselom čorbom ili rasolom, u Šapcu je vekovima postojao neprikosnoveni kulinarski ritual – jutarnja cicvara.
Nakon celonoćnog bdenja uz pesmu i vino, u svitanje, kada bi se gasili ulični fenjeri i otvarale pekarske i mehanske furune, gosti nisu odlazili kućama pre nego što na sto stigne vrela, tek ukuvana cicvara. Pripremana od prevrelog mačvanskog sira, starog kajmaka, domaćeg masla i belog ili žutog kukuruznog brašna, mešana drvenom varjačom u bakarnom kotliću sve dok ne pusti zlatnu masnoću i postane rastegljiva, šabačka cicvara bila je kruna svakog druženja. Uz nju se služilo kiselo mleko ili čašica stare prepečenice, a sam čin zajedničkog doručka u zoru brisao je klasne razlike između bogatog izvoznika, gimnazijskog profesora i fijakeriste koji je celu noć čekao ispred kafane.
Pored cicvare, jelovnici starih šabačkih gostionica krajem devetnaestog i početkom dvadesetog veka svedoče o spoju mačvanske izdašnosti i srednjoevropske kulinarske rafiniranosti:
- Rečni specijaliteti sa Save: Alaska riblja čorba sa puno tucane paprike, prženi šaran na mačvanski način, smuđ na žaru i kečiga prelivena kajmakom, koji su bili obavezna trpeza u kafanama na Starom gradu i pristaništu.
- Zimska i vašarska jela: Mlado praseće i jagnjeće pečenje sa ražnja (naročito u danima čuvenog Šabačkog vašara o Maloj Gospojini), dimljena mačvanska vešalica, domaće kobasice, podvarak sa ćuretinom i sarma krčkana u zemljanim loncima.
- Srednjoevropski uticaji u hotelskim restoranima: U „Parizu", „Kasini" i „Zlatnom jelenu" služile su se bečke šnicle, teleći perkelt sa domaćim rezancima, štrudle sa makom i orasima, kao i saher i doboš torte koje su pravili majstori školovani u Austrougarskoj.
Stradanje u Velikom ratu i međuratna obnova boemskog duha
Avgusta 1914. godine, idilični svet „Malog Pariza" prekinut je prvim artiljerijskim plotunima preko Save. U ratnom vihoru u kojem je Šabac pretrpeo katastrofalna razaranja i izgubio polovinu svog stanovništva, spaljene su ili srušene i mnoge njegove znamenite kafane. U plamenu su nestali „Devet direka", stare gostionice u centru i brojne mehane na Bairu i Kamičku, a mnogi članovi muzičkih družina, uključujući i sinove iz porodice Cicvarić, položili su živote u odbrani otadžbine.
Ipak, već početkom dvadesetih godina dvadesetog veka, neuništivi šabački duh započinje obnovu varoši. Na temeljima porušenih zdanja niču novi hoteli, moderne kafane sa prostranim letnjim baštama i restorani u stilu art dekoa i međuratne moderne. Između dva svetska rata Šabac ponovo postaje grad pesme, sporta i društvenog prestiža. Osnivanje fudbalskog kluba „Mačva" (čuvenog „Provincijskog Urugvaja"), uspon sokolskih i zanatlijskih udruženja, kao i procvat Malogospojinskog vašara, udahnuli su novi život kafanskim baštama pod krošnjama lipa i kestenova.
Kafanski život starog Šapca ostao je u kolektivnom pamćenju grada kao zlatno doba građanske solidarnosti, duhovitosti i gospodstva. Iako su decenije urbanizacije promenile fizionomiju nekadašnjih šorova, sećanje na vreme kada su u „Velikoj Kasini", „Zlatnom jelenu" i kod „Devet direka" violine Cicvarića spajale obale Save sa evropskim metropolama ostaje trajni temelj kulturnog i turističkog identiteta današnjeg Šapca. Za posetioce koji žele da istraže i savremenu gastronomsku i kulturnu mapu prestonice i regiona, preporučujemo da pogledaju vodič kroz tradicionalne restorane i boemske četvrti na portalu Beogradski Vodič.